Осен довребап технологиялардан, ылмын газанан кэбир устунликлеринден пейдаланмак мумкинчилиги 21-нжи асырын биринжи 5 йылында бутин дунйэде гин герим алып, ол элбетде диктатор режимли Туркменистана-да оз тэсирини етирди.
Айратынам, сонкы бир нэче йыллар довам эдип гелйэн энергетик серишделерден-небите, тебигы газа болан талапларын артмагы билен баглылыкда, оларын базар нырхларынын горулип-эшидилмедик дережеде ёкарланмагы, она бай тебигатлы юртлара коп мая гетирди. Шу нукдай назардан Туркменистан озбашдак дийип ыглан эдиленинден бэри небитден, газдан ве бейлеки минераллардан алынан душевунтлер СССР заманындакылар билен денешдириленде, ер билен бейик даг ялы тапавутлы коп болды. Шейлеликде, «Туркменхасабат» довлет статистик ве маглуматлар институтынын небит-газ комплексине дегишли 2005-нжи йылын маглуматларындан дашары совдадан горулйэн гирдежилеринин язылан санавына ынанмак мумкин. Шейле хем текстил сенагатында довребап маталарын, эгин-эшиклерин чыкарылып башланмагы хем гувандырыжы фактлардыр.
Бүтин дунйэде ыкдысады осушлерин нетижелери када лайыклыкда халкын яшайыш дурмушынын дережесине горунип дуран тэсирини етирмели. Эгер юрдун илатынын копчулиги гарыпчылыкда яшаян болса, онда мунун ики себэби: я шол «устунликлер» ялан я-да шол бэхбидин эсасы болеги кимдир бири тарапындан улы хыянатчылык билен таланыляр. Бизин пикиримизче, сонкы чаклама Туркменистандакы хакыката габат гелйәр.
Оз халкыны ялан санавлар, бош вадалар билен доюруп йорен, юрдун еке-тэк эеси, бир эййэм халкын эмләгини ачык озлешдирип, канундакы огры дережесинде, 2005-нжи йылда эмләгини вагтлайынча ынанан менежерлери- Ёллы Гурбанмырадовы, Режеп Сапаровы, Велиеви, Тачназаровдыр ве онларча бейлеки улы везипели огрыларыны эхли затларыны эллеринден алып, озлерини болса болмалы ерлерине коп йыллык мохлет билен угратды.
Аллатагалла туркмен халкына бай тебигатлы, говы топраклы юрды берен хем болса, тарыхын айгытлы доврүнде худайдан горкян, ил-гунинден чекинйэн, выжданлы ёлбашчы бермэн гелйэр.
Халкын аглаба копчулигинин экленйэн пудагы- оба хожалыгы, шонун билен баглы илатын яшайыш дережеси хем йыл-йылдан песелип гелйэркэ, «2005-нжи йылда оба хожалыгын осуши 119,8 процент» дийип агзыны долдурып айдып билйэн Бейик яланчынын озем шол айдянларына ынанярмыка? Эхли боз мейданлары сурулип гутарылан, тебигы ота гарып гумлукларда 2 миллиондан-да артыкмач ири шахлы малы, 17 миллиона голай майда малы, 15 миллион гушы ниреде бакяркалар? Эгер юртда бейле болчулык бар болса, нэме учин суйт онумлеринин, юмуртганын, мал этинин, базарларда гитдигиче мукдары азаляр ве бахалары ёкарланмагыны довам этдирйэр?
Советлер доврунден коп санлы чагалар эдаралары, окув жайлары, кеселханалар мирас галды. Озбашдак довлет болан Туркменистанда бюджет серишделерини тыгшытламак учин мекдеплерде окув мохлети азалдылып -9 йыла, ёкары окувларынкы – 2 йыла гетирилди. Ылмы предметлерин овезине «Рухнама» гиризилип, яшлар зомбирленип, «бизин билим сыясатымыз ин довребап» хасаплап, хакыкатда болса чаласоватлылыга алып геленине гомпарып йормек, шонун ялы хем билим дережеси ве хунэрментлиги совет заманынын фельдшерининкә чалым эдйэн хэзирки заман лукман адыны готерйәнлере оз жаныны ынанмаян юрдун Президенти, халка хайсы меселеде горелде болуп я-да она ынаняндыгыны субут эдип билер?
Адамда жан еке, коп яшамак учин она саглык герек.
Туркменистанын хокумети юрт озбашдак боланындан, шу вагта ченли Конституциянын 33 маддасында язылан мугт медицина комегини упҗун этмэге гурбы чатман я-да оны амала ашырмак ислемэн гелйэр. Хакыкатда, С.Ныязов юрды элине гечиренден сон, иш йузунде Туркменистанын Конституциясыны ве бейлеки канунларыны бош декларация овурди. Асырлар бойы зулумдарлара депесинде шэник довдурип, гулчулык психологиясындан хенизе ченли чыкмагы башарман гелйэн Туркменистанын халк копчулиги, ене-де бир гезек озуне гаршы гонукдирлен выждансыз сынагдан гечмәге межбур эдилйэр.
Масштабы хэзирки талабы одемейэн, тәзе гурлушыклардан башга туркмен хэкимиетлери бу меселеде нэхили устунликлери билен магтанып билер? Эгер «бейик устунликер» бар болса, нэме учин хэкимиетлер кеселчиликлери гизлейэрлер ве хакыкы катастрофики ягдайы гизлэп, женаятчылыга баш урярлар?
Бутин дунйә саглыгы горайыш гурамасынын сонкы маглуматларына горэ, чага ве энелерин олумчилиги Туркменистанда ГДА юртларынынкыдан 3 эссе коп, йурек-дамар кеселчилигинден олүмчилик - 2 эссе артык, инфекциялардан -3 эссе, инчекесел -2 эсседен коп, сифилис болса 1,5 эссе артыпдыр.
2004-нжи йылда Туркменистанын президенти С.Ныязовын кабул эден «Саглыгы горайыш системасынын нетижелилигини артдырмак ве онун гурулшыны кэмиллешдирмек хакындакы» карарына лайыклыкда, эхли медицина хызматлары учин гиризилен болеклейин толеглер, инди хемишелик болды. Шол толеглерден душйэн душевундин хем ден ярысыны С.Ныязов озунин ёлбашчылык эдйэн саглык фондуна аляр. Ишсизлик, ярым ишсизлик, ише яравлыларын 70 процентинден говрагыны оз ичине алярка, берилйэн айлык хакларынын ве пенсияларын песлиги, туркмен манадынын тогтамаян хумметсизленмеги себэпли гарыплашан халк копчулиги үчин довребап медицина гуллугы элъетерлигини йитирди.
Туркменистанын илкинжи медицина звеносы- этрап кеселханалары 10 йылдан говрак вагтдан бэри пес малие-материал, дерман упҗунчилигинде галдырылып, йорите чагшадылды..
Бу кеселханалар улы зерурлык себэпли 70 йыллап гурулыпды ве халк копчулигинин саглыгыны горамакда бахасына етип болмажак ишлери ерине етирип гелдилер. Йыкмагын гурмакдан ансатдыгыны хер биримиз билйэрис.
Туркменистанын биканун президенти, башгаларын ой-пикирине гелмедик «Саглык» атландырып кабул эден программасынын 10 йыллыгынын юбилейини якында дабаралы белледи..
.. Эмма озбашдак Туркменистанын президенти «халкын бэхбиди учин» дийилен шыгарын ве «Рухнамасынын таглыматларынын эсасында» туркмен жемгыетчилигини ыза гайдышлыга сезевар этди. Улы баханасынын бири хем «кеселханаларда койкалар 72% процент пейдалыняр» дийип, оларын саныны 2 эссе азалтмаклык я-да «медицина персоналларынын ишинде кемчиликлер бар» дийип, оларда 15 мун иш орнуныны азалтмак ялы логики пикире догры гелмейэн «ишлери» ансатлык билен амала ашырды. Эмма юртда бир адамын волюнтаристик горкезмелери билен онун гозеллик ве оз ады билен баглы ядыгэрлик галдырмак мейиллерини канагатландырмак учин бахасы йузлерче миллион американ доллары дурян буз ойи, дага тарап электрик галдырыжы ёл, шэхерин ичинден гечйэн, сувы терсине акдыржак эмели деря ве онун чэклендирилмедик гымматбаха ядыгэрликлери ялы ве ш.м. ерликсиз гурулшыклары медицина комегинден, билимден, ылымдан, медениетден, адамларын бокурдагындан тыгшытланан серишделерин хасабына эдилйэндиги хеммлере мәлим.
Шол «Саглык» максатнамасынын эсасында саглыгы горайыш системасыны вейранчылыга элтендиги барада нэче ислесен гетирер ялы делиллер бар. Шол программада врачларын саныны хер 10 мун яшайжа 32-ден азалдып, 2000 –нжи йылда 25-е етирилмеги, кесел ятян койкалары 40-45 процент кемелтмеги хат-да кеселлини 8 гуне ченли бежермели диен ялы горкезмелер берилип, олар «устунликли» ве артыкмажы билен амала ашырылды. Эмма хич бир юртда осушин ерини, шол проблеманы гун тертибинден айырмак аркалы иш гечирилмейәр.
С.Ныязовын Саглыгы горайыш ве медицина сенагаты министри Г.Бердимухаммедовын гурамачылык ишлеринден кадалы душунжеси болмаса-да, «сач ерине келле гетирип», коп йылларын довамында дузулен, халка якын бежерги системаны гысга вагтын ичинде вейран эдип, медицина ишгэрлерини ишсиз ве халк копчулигинин нэсаг болегини медицина комексиз гоймагы башарып, министрлер кабинетинин башлыгынын орунбасары везипесини патронындан пешгеш алды. Сонкы довурде ол С.Ныязовын орнунына мирасдушер болмалы дийилен геп-гуррунлер хем ил арасында гинден яйрады.
Женап Ныязов дашары юртларын кредитлеринин хасабына сонкы 14 йылын довамында гоз ве гозеллик учин кардиология, неврология ялы коммерция кеселханаларыны ве велаят меркезлеринде 5 саны диагностик барлаг эдарасыны пуллы адамлара ниетләп гурдурды.Бирлешен арап эмирликлеринден карз алынан серишделерин хасабына бары-ёгы 100 орунлык чага догрулян ойи «Эне мэхри» атландырып, энэни ве чаганы горайыш меркези дийип улы дабара билен ачды Бу гурулан биналарда эдилйэн медицина барлаглары хем улы толегли болуп, халк копчулигине элъетерли болмады. Шол меркезлере йузленмэге гурбы етен нэхошларын айтмакларына горэ, ол эдараларда Түркмен довлет медицина институтыны озбашдаклык йылларында гутаран чаласоват, медицина халкара дили-латынча душунмейэн ве хэзирки заман диагностик аппаратларындан долы пейдаланмагы башармаян «специалистлер» ишлейэрлер. Ёкардакы себэплере горэ, С.Ныязовын «совет хәкимиетинин 74 йылында шейле екежеде меркез гурманды» дийип овунип, ачан барлаг меркезлери коп вагт ярымбош, ишсиз дурдылар. Ине, диктатор гарып халк копчулигини шолара йуз тутмага меубур этмек максады билен халкы чыкгынсыз ягдая салып, оба, этрап кеселханаларыны япмагы буюрды.
Ахал, Дашогуз, Мары, Лебап ве Балкан велаятларынын оба илатынын копчулиги велаят меркезлеринден узакда, кэбирлеринин болса, 200 километрден-де дашда ерлешйэндигини гоз онуне гетирленде, мунун нэсаг учин артыкмач ёл азабыдыгы ве харажатдыгы горунип дур. Довлет халкын онунде алан борчларыны ерине етирмегин дерегине, халкын адындан дашары юртлардан карзына пул алып, оз везипесине гирмейэн коммерция медицина эдараларыны гурмак хем-де копчуликлейин гарыплашан илаты толегли бежергэ гечирмек ишлери билен мешгулланяр. Коммерция, шол санда толегли алтернатив медицинаны довлетин ози доретмели дэл-де, бу иши башарып билжек фирмалар, раятлар учин енил процентли кредитлер, салгыт енилликлерини ве башга хемаятларыны ичине алян кануны мумкинчиликлери берйэн шертлери-стимуллары доретмек аркалы осдурмели. .
Элбетде, Туркменистанда саглыгы горайыш системасыны тэзеден дикелтмек үчин ёк эдилен илкинжи медико-санитария комегини янадан доретмели ве медицина комегинин ылмы осуш концепяциясыны дузуп, шона лайыклыкда онун эсасына адалатлылык, этики, адам хукугы, ёкары нетижели хем ынамлы социал горайыш кепилчиликлеринден дурян маддалар билен канунлашдырып, гышарныксыз амала ашырылмагыны газанмалы. Бу дережэ етмек учин довлет тарапындан улы харчлар эдилмеги зерур. Юрдумызын хем дашары юртларын бай тежрибесине даянып, Бутиндунйэ саглык гурамасынын программасыны дурмуша гечирмек учин самоизоляция сыясатындан эл чекмели, ички ресурслары мобилизлэп ве дашары юртларын хемаятларындан пейдаланып, миллетин саглыгыны цивилизлешен гореш билен чозуп болжакдыгына биз ынанярыс.
Эмма хэзирки режим ве онун халка гаршы алып барян довлет сыясаты довам эдйэркэ, ол чэрелери амала ашырмага мумкинчилик ёк. Озуни Алла якын хасаплап, «онун калбыма саланларыны мен «Рухнамама» яздым, ол кераматлы китап» диййэн ве Туркменистанын метбугатында озуни пыгамбер сыпатлы атландырян диктатор белкем, китабыны дога хокмунде пейдаланылмагына гарашяндыр.
С.Ныязов дунйэ билим системасына терс гелйэн, примитив идеясыны иш йузуне гечирип, туркмен яшларыны наданлашдырмак учин йыкгынчылык ишини инди онларча йыллап довам этдирип гелйэр. Озунин хокмурованлык эдйэн йылларынын довамында диктатор, туркмен окыжыларыны гызыклы китаплардан, газет-журналлардан махрум эдип, онларча йыллап халкын ан-душенжесини осдурмекде мохум рол ойнап гелен оба китапханаларыны гозгыны ягдая етирен эсасы гунэкэрдигини ятдан чыкарып, «оларда китап-да ёк, олара хич ким бармаяр, олары япмалы» дийип эмр этди. Оз халкынын ве бутин дунйэнин онунде шейле шерменделик этмекден, масгара болмакдан утанмады.
Сонкы йылларда түркмен интеллигенциясы улы йитгэ сезевар болды. Коп тежрибели специалистлер, врачлар, мугаллымлар, ёкары окув жайларынын мугаллымлары, белли алымлар, медениет ишгэрлери ныязовын тоталитар режиминин ярамаз тэсири нетижесинде, юрды терк этмэге межбур болдылар. Буларын нетижесинде юрт оз интеллектуал байлыгыны йитирди.
Гелин, Туркменистанын 2006-нжы йыл учин метбугатда ерлешдирлен хабарына анализ берелин! Онда язылан санавларын ниреден эмеле гелендигине душунмек болмаяр. Ин бэркиси, гирдежилер болеги нэмэнин хасабына, олары нэдип газанмак барада сэхелче-де маглумат ёк. Себэби, салгытларын эхли горнуши бир сан,-2%.билен кесгитленйэр. Элбет-де, бейле ужыпсыз салгыт билен 7 миллиард американ долларына барабар серишдэни йыгнамак асла мүмкин дәл. Эмма онун 5 миллиард доллардан копрэги туркменбашынын гоз онунде тутян гурулшыкларына харчланмалыдыгы барада хабар берилйэр. Мегерем, ол малие серишделери сатылжак чиг малларын бахасындан гелип чыкяндыр?
Эмма Туркменистанын биканун Президенти, яңы-якында гечирен йыгнаншыгында велаят ёлбашчыларыны герек маяны озлери газанмалы эдипди. Шол бирвагтын озунде-де,билим, саглыгы горайыш пудакларына гойберилжек малие серишделеринин дережеси хем 2006-нжы йылын бюджетинде дүшнүксизлигине галяр. Эмма саглыгы горайышын ислендик угурларынын нетижелиги дине онун зерур болан дережеде малиелешдирмек шертине баглыдыр. Шейле боланда-да, ислендик довлетде, шол санда бай юртларда-да, саглыгы саклайышын милли ёлбашчыларынын нукдай назарындан саглыгы горамак учин гойберилйэн харажат ягдайын талабына горэ болмаяр. Муна гарамаздан, эгер шуна гонукдирилйэн харажат довлетин тутуш гирдежисинин 8 процентинден ёкаррак болса, онда ол довлет саглыгы голдамага шерт доредйэр хасап эдилйэр. Бизин юрдумызда болса ол дереже сонкы 50 йылда ин ёкары горкезижиси дине 1964-1965 йылларда умумы гирдежинин 6,5 процентине етипди. Бутиндүнйэ саглык гурамасынын маглуматына горэ Туркменистанда 2002-нжи йылда саглыгы горайыша жан башына 245 американ долларына барабар ве умумы онумин дине 4,1 проценти, саглыгы горайыша берилендиги белленипдир.
Адамын азатлыгыны, ойуни, хатда Ватаныны элинден алмак мүмкин. Эмма онун билимини, тежрибесини, интеллектини алып болмаяр. Бизин багтымыза прогресс, бир адамын хеммелерден озуни аккылы сайып, эхли меселелери бу гун екебаш чозжек болмак ислеги билен асла баглы дэлдир.
|
